భారత రాజ్యాంగం ప్రతి పౌరుడికి సమానత్వాన్ని హామీ ఇచ్చినప్పటికీ, చరిత్రలో ఏర్పడిన సామాజిక, విద్యా, ఆర్థిక అసమానతలు ఒకే రోజులో తొలగిపోలేదు. శతాబ్దాలుగా అవకాశాలకు దూరమైన వర్గాలను సమాన స్థాయికి తీసుకురావాలంటే ప్రత్యేక చర్యలు అవసరమనే ఆలోచనతోనే రాజ్యాంగ నిర్మాతలు సామాజిక న్యాయాన్ని భారత ప్రజాస్వామ్యానికి మూల సూత్రంగా నిలిపారు. ఈ భావనకు చట్టబద్ధమైన రూపమే రిజర్వేషన్ వ్యవస్థ. రిజర్వేషన్లు అనేవి ఎలాంటి దానం కాదు, ఎవరికైనా ఇచ్చే ప్రత్యేక వరం కాదు. అవి చరిత్రలో జరిగిన అన్యాయాన్ని సరిదిద్దే రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కు. సామాజికంగా, విద్యాపరంగా, ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు సమాన అవకాశాలు కల్పించడం ద్వారా సమాజంలో సమానత్వాన్ని నెలకొల్పడం దీని ప్రధాన లక్ష్యం. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 15(4), 15(5), 16(4), 16(4A), 46, 340 వంటి నిబంధనలు ఈ దిశలో ప్రభుత్వాలకు ప్రత్యేక బాధ్యతలను అప్పగించాయి.
భారతదేశంలో సామాజిక న్యాయం కోసం సాగిన పోరాటానికి మహాత్మా జ్యోతిరావు ఫూలే, సావిత్రిబాయి ఫూలే, ఛత్రపతి సాహూ మహారాజ్, డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ వంటి మహనీయులు పునాది వేశారు. విద్య, ఉపాధి, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం అందరికీ సమానంగా అందాలనే వారి ఆలోచనలు స్వాతంత్ర్యానంతర భారతదేశంలో ప్రభుత్వ విధానాలుగా రూపుదిద్దుకున్నాయి.
ఈ క్రమంలోనే భారత ప్రభుత్వం 1953లో కాకా కలేల్కర్ కమిషన్ను ఏర్పాటు చేసింది. ప్రముఖ గాంధేయవాది, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, విద్యావేత్త అయిన దత్తాత్రేయ బాలకృష్ణ కాకా కలేల్కర్ అధ్యక్షతన ఏర్పడిన ఈ కమిషన్ స్వతంత్ర భారతదేశంలో వెనుకబడిన తరగతుల సమస్యలను శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేసిన తొలి అధికారిక కమిషన్. సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన వర్గాలను గుర్తించడానికి ప్రమాణాలు రూపొందించడం, వారి జాబితాను తయారు చేయడం, విద్య, ఉపాధి, సంక్షేమ రంగాల్లో ప్రభుత్వాలు తీసుకోవాల్సిన చర్యలను సూచించడం ఈ కమిషన్ ముఖ్య బాధ్యతలు. కాకా కలేల్కర్ కమిషన్ నివేదిక పూర్తి స్థాయిలో అమలుకాకపోయినా, వెనుకబడిన వర్గాల సమస్యలను జాతీయ చర్చలోకి తీసుకురావడంలో అది చారిత్రక పాత్ర పోషించింది. అదే తరువాతి కాలంలో మరింత సమగ్ర అధ్యయనానికి మార్గం సుగమం చేసింది.
ఈ నేపథ్యంలోనే 1979లో అప్పటి జనతా పార్టీ ప్రభుత్వం బిందేశ్వరి ప్రసాద్ మండల్ అధ్యక్షతన **సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్ (SEBC)**ను ఏర్పాటు చేసింది. దేశవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా అధ్యయనం చేసిన ఈ కమిషన్ భారత సామాజిక నిర్మాణాన్ని లోతుగా విశ్లేషించి, వెనుకబడిన వర్గాల వాస్తవ పరిస్థితిని ప్రభుత్వానికి నివేదించింది. 1980 డిసెంబర్ 31న సమర్పించిన మండల్ కమిషన్ నివేదిక భారతదేశ సామాజిక న్యాయ చరిత్రలో ఒక మైలురాయిగా నిలిచింది. దేశ జనాభాలో సుమారు 52 శాతం మంది ఇతర వెనుకబడిన తరగతులకు (OBC) చెందిన వారని అంచనా వేస్తూ, 3,743 కులాలను ఓబీసీలుగా గుర్తించింది. ఈ నివేదిక కేవలం గణాంకాల సమాహారం కాదు; సామాజిక అసమానతలను శాస్త్రీయంగా అంచనా వేసి, వాటి పరిష్కారానికి రాజ్యాంగబద్ధమైన మార్గాన్ని సూచించిన చారిత్రక పత్రం.
మండల్ కమిషన్ ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, వెనుకబడిన వర్గాలను గుర్తించడానికి సామాజిక, విద్యా, ఆర్థిక అంశాలను సమగ్రంగా పరిగణించింది. కేవలం కులాన్ని మాత్రమే కాకుండా, విద్యా వెనుకబాటుతనం, జీవన ప్రమాణాలు, ఆర్థిక పరిస్థితులను కూడా విశ్లేషించింది. ఇదే ఈ కమిషన్ను చరిత్రలో ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టింది. భారతదేశంలో సామాజిక న్యాయం గురించి మాట్లాడేటప్పుడు ఒక విషయం స్పష్టంగా గుర్తుంచుకోవాలి. సమానత్వం అంటే అందరినీ ఒకేలా చూడటం కాదు. అవకాశాలకు దూరమైన వర్గాలకు సమాన అవకాశాలు కల్పించి, వారిని దేశ అభివృద్ధిలో భాగస్వాములను చేయడమే నిజమైన సమానత్వం. అదే భారత రాజ్యాంగ ఆత్మ. అదే మండల్ కమిషన్ సందేశం. భారతదేశంలో వెనుకబడిన వర్గాల సమస్యలను గుర్తించి, వారికి రాజ్యాంగబద్ధమైన అవకాశాలు కల్పించాలంటే శాస్త్రీయమైన ప్రమాణాలు అవసరమని మండల్ కమిషన్ విశ్వసించింది. అందుకే అప్పటి వరకు అమలులో ఉన్న సాధారణ అంచనాలకు బదులుగా సామాజిక, విద్యా, ఆర్థిక పరిస్థితులను సమగ్రంగా పరిశీలించే విధానాన్ని అనుసరించింది. ఈ కారణంగానే మండల్ కమిషన్ నివేదిక నేటికీ సామాజిక న్యాయ చర్చల్లో అత్యంత ప్రామాణిక పత్రంగా పరిగణించబడుతోంది.
కమిషన్ దేశవ్యాప్తంగా విస్తృత సర్వేలు నిర్వహించింది. గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల్లో వేలాది కుటుంబాల జీవన పరిస్థితులను పరిశీలించింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల నివేదికలు, జనాభా గణాంకాలు, విద్యా, ఉద్యోగ వివరాలు, సామాజిక అధ్యయనాలను విశ్లేషించి వెనుకబడిన వర్గాల స్థితిగతులను అంచనా వేసింది. ఈ అధ్యయనం ఆధారంగానే దేశ జనాభాలో సుమారు 52 శాతం మంది ఇతర వెనుకబడిన తరగతులకు (ఓబీసీ) చెందినవారని పేర్కొంది.
ఓబీసీలను గుర్తించేందుకు మండల్ కమిషన్ మొత్తం 11 సూచికలను రూపొందించింది. వాటిని మూడు విభాగాలుగా విభజించింది.
సామాజిక ప్రమాణాలు
సమాజంలో సామాజికంగా వెనుకబడినవారిగా గుర్తింపు పొందడం, ప్రధానంగా శారీరక శ్రమపై ఆధారపడే జీవన విధానం, బాల్య వివాహాల ప్రాబల్యం, మహిళల ఉపాధి రాష్ట్ర సగటు కంటే ఎక్కువగా ఉండటం వంటి అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంది. ఈ సూచికలకు అత్యధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.
విద్యా ప్రమాణాలు
పాఠశాలల్లో చేరికల శాతం, మధ్యలోనే చదువు మానివేసే వారి సంఖ్య, మెట్రిక్ ఉత్తీర్ణత శాతం వంటి అంశాలను పరిశీలించింది. విద్యలో వెనుకబాటుతనం సామాజిక అసమానతకు ప్రధాన కారణమని కమిషన్ స్పష్టం చేసింది.
ఆర్థిక ప్రమాణాలు
కుటుంబ ఆస్తుల విలువ, గృహాల పరిస్థితి, తాగునీటి అందుబాటు, వినియోగ రుణాలపై ఆధారపడే పరిస్థితి వంటి అంశాలను కూడా విశ్లేషించింది.
ఈ మూడు విభాగాల్లో మొత్తం 11 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ స్కోరు పొందిన వర్గాలను ఓబీసీలుగా గుర్తించింది. కేవలం కులం ఆధారంగా కాకుండా సామాజిక-ఆర్థిక వాస్తవాల ఆధారంగా వెనుకబడిన వర్గాలను గుర్తించడానికి ఇది ఒక శాస్త్రీయ విధానంగా నిలిచింది.
ముఖ్య సిఫార్సులు
మండల్ కమిషన్ అత్యంత ప్రాధాన్యంగా చేసిన సిఫార్సు కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు మరియు ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల్లో ఓబీసీలకు 27 శాతం రిజర్వేషన్ కల్పించాలనేది. ఇది ఎస్సీ, ఎస్టీలకు అమలులో ఉన్న రిజర్వేషన్లకు అదనంగా ఉండాలని సూచించింది.
అంతేకాకుండా ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలు, బ్యాంకులు, విశ్వవిద్యాలయాలు, ప్రభుత్వ నిధులు పొందే విద్యాసంస్థల్లో రిజర్వేషన్లు అమలు చేయాలని సిఫార్సు చేసింది. వయోపరిమితిలో సడలింపు కల్పించాలని సూచించింది.
రోస్టర్ విధానాన్ని అమలు చేయాలని ప్రతిపాదించింది. రిజర్వు పోస్టులు భర్తీ కాకపోతే మూడు సంవత్సరాల వరకు క్యారీ ఫార్వర్డ్ చేయాలని పేర్కొంది. అవసరమైన చట్టాలను రూపొందించి ఈ సిఫార్సులకు చట్టబద్ధత కల్పించాలని ప్రభుత్వాన్ని కోరింది. ఈ సిఫార్సుల వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం కేవలం ఉద్యోగాలు కల్పించడం కాదు. శతాబ్దాలుగా ప్రభుత్వ వ్యవస్థల్లో ప్రాతినిధ్యం లేకుండా ఉన్న వర్గాలకు సముచిత భాగస్వామ్యం కల్పించడం వి.పి. సింగ్ ప్రభుత్వం తీసుకున్న చారిత్రక నిర్ణయం.
మండల్ కమిషన్ నివేదిక 1980లో సమర్పించబడినా, దాదాపు పదేళ్ల పాటు అమలుకు నోచుకోలేదు. చివరకు 1990 ఆగస్టు 7న అప్పటి ప్రధానమంత్రి విశ్వనాథ్ ప్రతాప్ సింగ్ కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ఓబీసీలకు 27 శాతం రిజర్వేషన్ అమలు చేస్తున్నట్లు ప్రకటించారు. ఈ నిర్ణయం భారత రాజకీయ చరిత్రలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన నిర్ణయాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. దేశవ్యాప్తంగా మద్దతు, వ్యతిరేకత రెండూ వ్యక్తమయ్యాయి. అయితే వెనుకబడిన వర్గాలకు ఇది కొత్త ఆశలను నింపింది. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో, విద్యా రంగంలో, పరిపాలనలో వారికి అవకాశాల ద్వారాలు తెరుచుకున్నాయి.
ఈ నిర్ణయం తరువాత సామాజిక న్యాయం కేవలం నినాదంగా కాకుండా ప్రభుత్వ విధానంగా మారింది. బీసీల రాజకీయ చైతన్యం పెరిగింది. ప్రభుత్వ వ్యవస్థల్లో వారి భాగస్వామ్యం గణనీయంగా విస్తరించింది.
మండల్ కమిషన్ భారతదేశానికి చెప్పిన ప్రధాన సందేశం ఒక్కటే—సమాన అవకాశాలు లేకుండా సమానత్వం సాధ్యం కాదు. అందుకే సామాజిక న్యాయం అనేది కేవలం రాజ్యాంగంలోని ఒక పదం కాదు ప్రజాస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేసే ఆచరణాత్మక విధానం.
మండల్ కమిషన్ సిఫార్సులను అమలు చేస్తూ 1990 ఆగస్టు 7న అప్పటి ప్రధానమంత్రి విశ్వనాథ్ ప్రతాప్ సింగ్ కేంద్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ఇతర వెనుకబడిన తరగతులకు (OBC) 27 శాతం రిజర్వేషన్ ప్రకటించడం భారత రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక మలుపు. ఈ నిర్ణయం సామాజిక న్యాయానికి బలమైన పునాది వేసినప్పటికీ, దేశవ్యాప్తంగా తీవ్ర చర్చకు దారితీసింది. ఒకవైపు వెనుకబడిన వర్గాలు దీనిని చారిత్రక విజయంగా స్వాగతించగా, మరోవైపు దీనిని సవాలు చేస్తూ న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించారు. ఈ పరిణామాలే భారత రాజ్యాంగ చరిత్రలో అత్యంత ప్రాధాన్యమైన ఇంద్రా సాహ్ని వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1992) తీర్పుకు దారితీశాయి.
తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తులతో కూడిన రాజ్యాంగ ధర్మాసనం ఇచ్చిన ఈ తీర్పు రిజర్వేషన్ వ్యవస్థకు కీలకమైన న్యాయపరమైన చట్రాన్ని నిర్దేశించింది. సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన వర్గాలకు రిజర్వేషన్లు కల్పించే అధికారం రాజ్యాంగం ప్రభుత్వాలకు ఇచ్చిందని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. అదే సమయంలో రిజర్వేషన్ విధానం సమానత్వ సూత్రానికి విరుద్ధం కాదని, వాస్తవ సమానత్వాన్ని సాధించే రాజ్యాంగ సాధనమని పేర్కొంది. అయితే ఈ తీర్పు కొన్ని ముఖ్యమైన పరిమితులను కూడా నిర్దేశించింది. వాటిలో అత్యంత ప్రాధాన్యం పొందింది క్రీమీ లేయర్ సూత్రం. వెనుకబడిన వర్గాల్లో ఆర్థికంగా, సామాజికంగా గణనీయంగా అభివృద్ధి చెందిన కుటుంబాలకు చెందిన వ్యక్తులు రిజర్వేషన్ ప్రయోజనాల పరిధిలోకి రాకూడదనే అభిప్రాయాన్ని న్యాయస్థానం వ్యక్తం చేసింది. ఈ విధానం వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం ఏమిటంటే, రిజర్వేషన్ ప్రయోజనాలు నిజంగా వెనుకబడిన వర్గాలకే చేరాలని చూడటం.
అదే సమయంలో మొత్తం రిజర్వేషన్లు సాధారణంగా 50 శాతం మించకూడదనే అభిప్రాయాన్ని కూడా సుప్రీంకోర్టు వ్యక్తం చేసింది. తరువాతి కాలంలో కొన్ని రాష్ట్రాల్లో ప్రత్యేక పరిస్థితుల నేపథ్యంలో ఈ అంశంపై భిన్నమైన న్యాయ, శాసన పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నప్పటికీ, ఇంద్రా సాహ్ని తీర్పు భారత రిజర్వేషన్ విధానానికి ఒక ప్రధాన న్యాయ ఆధారంగా కొనసాగుతోంది.
అయితే ఒక ప్రశ్న నేడు కూడా సమాజం ముందుంది. ఏడు దశాబ్దాల తర్వాత కూడా సామాజిక న్యాయం లక్ష్యం పూర్తిగా నెరవేరిందా? ప్రభుత్వ వ్యవస్థల్లో, ఉన్నత విద్యలో, విధాన నిర్ణయ స్థాయిలో అన్ని వెనుకబడిన వర్గాలకు వారి జనాభాకు తగిన ప్రాతినిధ్యం లభించిందా? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతకాలంటే సమకాలీన గణాంకాలు, సమగ్ర అధ్యయనం అవసరం. ఇదే నేపథ్యంలో దేశవ్యాప్తంగా కులగణన (Caste Census) నిర్వహించాలనే డిమాండ్ బలపడుతోంది. ఈ అంశాన్ని భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రధాన ప్రజా విధాన చర్చగా తీసుకొచ్చింది. లోక్సభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు శ్రీ రాహుల్ గాంధీ పదేపదే ఒక అంశాన్ని ప్రస్తావిస్తున్నారు—దేశంలో ప్రతి వర్గం జనాభా ఎంత? ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, ఉన్నత విద్య, ప్రజా సంస్థలు, నిర్ణయాధికార స్థానాల్లో వారి భాగస్వామ్యం ఎంత? అనే ప్రశ్నలకు వాస్తవ గణాంకాల ఆధారంగా సమాధానం ఉండాలని ఆయన వాదిస్తున్నారు.
ఈ నేపథ్యంలో కాంగ్రెస్ పార్టీ ముందుకు తెచ్చిన “జిత్నీ ఆబాదీ – ఉత్నా హక్” అనే నినాదం దేశవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమైంది. ఈ నినాదం యొక్క రాజకీయ, సామాజిక అర్థం ఏమిటంటే, జనాభా నిర్మాణం, అవకాశాల పంపిణీ, ప్రభుత్వ విధానాల మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని శాస్త్రీయంగా అర్థం చేసుకోవాలనే వాదన. దీనికి మద్దతు ఇచ్చేవారు పారదర్శక డేటా ఆధారంగా విధానాలు రూపొందించడం సామాజిక న్యాయాన్ని బలోపేతం చేస్తుందని అంటున్నారు. మరోవైపు, విమర్శకులు దీని అమలు విధానం, సామాజిక ప్రభావం, పరిపాలనా సవాళ్లపై తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ప్రజాస్వామ్యంలో ఇలాంటి అంశాలపై విభిన్న అభిప్రాయాలు సహజమే.
కాంగ్రెస్ పార్టీ దృక్పథంలో సామాజిక న్యాయం అనేది కేవలం రిజర్వేషన్ అంశానికి మాత్రమే పరిమితం కాదు. నాణ్యమైన విద్య, సమాన ఉపాధి అవకాశాలు, ఆరోగ్య సేవలు, ఆర్థిక వనరుల ప్రాప్తి, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం, మహిళలు, ఎస్సీలు, ఎస్టీలు, ఓబీసీలు, మైనారిటీల సాధికారత—ఇవన్నీ కలిసే సమగ్ర సామాజిక న్యాయ దృక్పథాన్ని నిర్మిస్తాయని పార్టీ చెబుతోంది. రాజ్యాంగ విలువల పరిరక్షణ, బలహీన వర్గాలకు అవకాశాల విస్తరణ, ప్రజాస్వామ్య సంస్థల్లో భాగస్వామ్యం పెంపు వంటి అంశాలను కూడా ఈ దృక్పథంలో భాగంగా పేర్కొంటోంది.
సామాజిక న్యాయం ఒక నిరంతర ప్రక్రియ. సమాజంలో మార్పులు వస్తున్న కొద్దీ ప్రభుత్వ విధానాలు కూడా సమకాలీన వాస్తవాలకు అనుగుణంగా ఉండాలి. అయితే ఆ మార్పులు రాజ్యాంగ విలువలకు, న్యాయస్థానాల మార్గదర్శకాలకు లోబడి ఉండడం కూడా అంతే ముఖ్యం. అందుకే డేటా ఆధారిత విధానాలు, పారదర్శక నిర్ణయాలు, సమాన అవకాశాలు, రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కుల పరిరక్షణ—ఈ నాలుగు సూత్రాలే భవిష్యత్ భారత సామాజిక న్యాయ ప్రయాణానికి బలమైన పునాదిగా నిలుస్తాయి.
మండల్ కమిషన్ ప్రారంభించిన సామాజిక న్యాయ చర్చ నేడు కులగణన, సమాన ప్రాతినిధ్యం, రాజ్యాంగ హక్కులు, అభివృద్ధిలో భాగస్వామ్యం వంటి విస్తృత అంశాలకు విస్తరించింది. ఈ చర్చను వాస్తవాలు, రాజ్యాంగం, ప్రజాస్వామ్య విలువల ఆధారంగా ముందుకు తీసుకెళ్లినప్పుడే సమానత్వ భారత నిర్మాణం సాధ్యమవుతుంది.
భారత రాజ్యాంగం ప్రతి పౌరుడికి సమాన హక్కులు కల్పించినప్పటికీ, సామాజిక న్యాయం సంపూర్ణంగా సాకారం కావాలంటే రాజ్యాంగంలోని సంక్షేమ సూత్రాలు ప్రభుత్వ విధానాల్లో ప్రతిఫలించాలి. వెనుకబడిన వర్గాలకు విద్య, ఉపాధి, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం, ఆర్థిక అవకాశాలు, నిర్ణయాధికార వ్యవస్థల్లో భాగస్వామ్యం పెరిగినప్పుడే ప్రజాస్వామ్యం మరింత బలపడుతుంది. ఈ దిశగా మండల్ కమిషన్ చూపిన మార్గం నేటికీ మార్గదర్శకంగానే ఉంది.
తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తర్వాత సామాజిక న్యాయం అంశంపై విస్తృత చర్చ ప్రారంభమైంది. ముఖ్యంగా బీసీలు, ఎస్సీలు, ఎస్టీలు, మైనారిటీలు, మహిళలు వంటి వర్గాలకు అభివృద్ధి ఫలాలు సమానంగా అందేలా ప్రభుత్వాలు చర్యలు తీసుకోవాల్సిన అవసరం మరింత పెరిగింది. ప్రజాస్వామ్యంలో సంఖ్యాపరంగా అధికంగా ఉన్న వర్గాలకు నిర్ణయాధికార వ్యవస్థల్లో కూడా తగిన స్థానం ఉండాలని బహుజన సమాజం చాలా కాలంగా కోరుతోంది.
తెలంగాణలో కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం సామాజిక న్యాయాన్ని పాలనలో కీలక సూత్రంగా ప్రకటించింది. విద్య, సంక్షేమం, ఉపాధి, సామాజిక సాధికారత వంటి రంగాల్లో వెనుకబడిన వర్గాలకు అవకాశాలు పెంచే దిశగా చర్యలు తీసుకుంటోంది. బీసీల అభివృద్ధి కోసం ప్రత్యేక విధానాలు, విద్యా అవకాశాల విస్తరణ, నైపుణ్యాభివృద్ధి, స్వయం ఉపాధి ప్రోత్సాహం, సంక్షేమ కార్యక్రమాల బలోపేతం వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తోంది. సామాజిక న్యాయం ఒక సంక్షేమ కార్యక్రమం మాత్రమే కాదు, ప్రజాస్వామ్య పరిపాలనకు మూల సూత్రమనే దృక్పథంతో ముందుకు సాగుతోంది.
అయితే, సామాజిక న్యాయం కేవలం ప్రభుత్వ బాధ్యత మాత్రమే కాదు. రాజకీయ పార్టీలు, ప్రజాసంఘాలు, విద్యావేత్తలు, మేధావులు, యువత కూడా ఈ ప్రక్రియలో భాగస్వాములు కావాలి. సమాజంలో సమానత్వం అంటే ఒక వర్గం అభివృద్ధి చెందడం కాదు; ప్రతి వర్గానికి సమాన అవకాశాలు కల్పించడం. అదే రాజ్యాంగం చెప్పిన న్యాయం. భారతదేశంలో బీసీలు, ఎస్సీలు, ఎస్టీలు, మైనారిటీలు, మహిళలు వంటి వర్గాల అభివృద్ధికి రాజ్యాంగం కల్పించిన అవకాశాలను సమర్థవంతంగా అమలు చేయడం అత్యంత అవసరం. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 15(4), 16(4), 46, 340 వంటి నిబంధనలు వెనుకబడిన వర్గాల అభ్యున్నతికి ప్రభుత్వాలకు స్పష్టమైన మార్గదర్శకత్వం అందిస్తున్నాయి. వీటి అమలు బలోపేతం కావడం ద్వారా సమానత్వ లక్ష్యాన్ని మరింత ముందుకు తీసుకెళ్లవచ్చు.
నేటి భారతదేశంలో సామాజిక న్యాయం చర్చ కేవలం రిజర్వేషన్లతో ముగియదు. నాణ్యమైన ప్రభుత్వ విద్య, అందుబాటులో ఉన్నత విద్య, సమాన ఉపాధి అవకాశాలు, నైపుణ్యాభివృద్ధి, పారిశ్రామిక ప్రోత్సాహం, ఆర్థిక వనరులకు సులభ ప్రాప్యత, ప్రజా సంస్థల్లో పారదర్శక నియామకాలు—ఇవన్నీ కలిపే సామాజిక న్యాయానికి సంపూర్ణ రూపం. ఈ అంశాలపై నిరంతర విధాన సంస్కరణలు అవసరం. కాంగ్రెస్ పార్టీ సామాజిక న్యాయాన్ని తన రాజకీయ సిద్ధాంతంలో ప్రధాన అంశంగా భావిస్తోంది. వెనుకబడిన వర్గాల అభ్యున్నతికి రాజ్యాంగ విలువలను ఆధారంగా చేసుకొని విధానాలు రూపొందించాలనే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేస్తోంది. దేశంలో కులగణన నిర్వహించాలనే డిమాండ్ కూడా ఇదే దృక్పథంలో భాగం. జనాభా నిర్మాణం, సామాజిక పరిస్థితులు, అవకాశాల పంపిణీపై సమగ్ర సమాచారం అందుబాటులో ఉంటే, భవిష్యత్ విధానాల రూపకల్పన మరింత సమాచార ఆధారితంగా ఉండగలదని పార్టీ వాదిస్తోంది.
మండల్ కమిషన్ మనకు నేర్పిన గొప్ప పాఠం ఏమిటంటే—సామాజిక న్యాయం అనేది ఒకసారి అమలు చేసి ముగించే కార్యక్రమం కాదు అది నిరంతరం సమీక్షించాల్సిన ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియ. సమాజంలో మారుతున్న పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ప్రభుత్వాలు, శాసనసభలు, న్యాయవ్యవస్థ, ప్రజాసంఘాలు కలిసి పనిచేసినప్పుడే రాజ్యాంగం ఆకాంక్షించిన సమానత్వం మరింత బలపడుతుంది.
బిందేశ్వరి ప్రసాద్ మండల్, కాకా కలేల్కర్, మహాత్మా జ్యోతిరావు ఫూలే, సావిత్రిబాయి ఫూలే, ఛత్రపతి సాహూ మహారాజ్, డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేద్కర్ వంటి మహనీయులు కలలు కన్న సమాజం కేవలం చట్టాల్లో కాదు, ప్రజల జీవితాల్లో కనిపించాలి. విద్యావంతుడైన ప్రతి యువకుడు, అవకాశాలు పొందిన ప్రతి మహిళ, ప్రభుత్వ వ్యవస్థల్లో స్థానం సంపాదించిన ప్రతి వెనుకబడిన వర్గానికి చెందిన వ్యక్తి ఆ మహనీయుల ఆశయాల సజీవ ప్రతిరూపం. మండల్ కమిషన్ డే సందర్భంగా మనం గతాన్ని స్మరించుకోవడమే కాదు, భవిష్యత్ కార్యాచరణపై కూడా దృష్టి పెట్టాలి. సామాజిక న్యాయం, సమాన అవకాశాలు, రాజ్యాంగ విలువలు, ప్రజాస్వామ్య భాగస్వామ్యం—ఈ నాలుగు సూత్రాలే భారతదేశాన్ని మరింత సమగ్రంగా, సమానత్వంతో కూడిన దేశంగా తీర్చిదిద్దగలవు.
సమాజంలో ఎవ్వరూ వెనుకబడకుండా, ప్రతి ఒక్కరికీ తమ ప్రతిభను నిరూపించుకునే అవకాశం కల్పించడం ప్రజాస్వామ్యానికి నిజమైన విజయంగా నిలుస్తుంది. అదే మండల్ కమిషన్ ఆశయం. అదే భారత రాజ్యాంగం సందేశం. అదే కాంగ్రెస్ పార్టీ విశ్వసిస్తున్న సామాజిక న్యాయ దిశ. సమాన అవకాశాలు ఉన్నప్పుడే సమానత్వం సాధ్యమవుతుంది. సమానత్వం ఉన్నప్పుడే సామాజిక న్యాయం సాకారమవుతుంది. సామాజిక న్యాయం సాకారమైనప్పుడే భారత ప్రజాస్వామ్యం మరింత బలోపేతం అవుతుంది.
వ్యాసకర్త
డా. కేతూరి వెంకటేష్
రాష్ట్ర కన్వీనర్, టీపీసీసీ ఓబీసీ విభాగం
