భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ఒక మహత్తర మైలురాయి

భారతదేశ స్వాతంత్ర్య చరిత్రలో 1942 ఆగస్టు 8వ తేదీకి ఒక ప్రత్యేకమైన, చిరస్మరణీయమైన స్థానం ఉంది. బ్రిటిష్ వలస పాలకుల దుర్మార్గపు పాలన నుంచి భారతదేశాన్ని విముక్తి చేయడానికి మహాత్మా గాంధీ నాయకత్వంలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఇచ్చిన చారిత్రాత్మక పిలుపే ‘క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం’ – ‘భారత్ విడిచి వెళ్లండి ఉద్యమం’. ఈ ఉద్యమం భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని తుది దశకు తీసుకెళ్లిన మహత్తర ప్రజా ఉద్యమంగా చరిత్రలో నిలిచిపోయింది.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారత ప్రజల అభిప్రాయాన్ని, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ను సంప్రదించకుండానే భారతదేశాన్ని యుద్ధంలోకి నెట్టింది. బ్రిటిష్ పాలకులు భారతీయుల స్వేచ్ఛను నిరాకరిస్తూనే, తమ సామ్రాజ్య ప్రయోజనాల కోసం భారత ప్రజల వనరులను, సైనిక శక్తిని వినియోగించుకోవాలని ప్రయత్నించారు. ఈ పరిస్థితుల్లో భారతదేశానికి తక్షణ స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వాలని కాంగ్రెస్ స్పష్టంగా డిమాండ్ చేసింది.

1942లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భారతీయుల సహకారం పొందేందుకు సర్ స్టాఫర్డ్ క్రిప్స్ నేతృత్వంలో క్రిప్స్ మిషన్‌ను భారత్‌కు పంపింది. అయితే ఆ ప్రతిపాదనలు భారతదేశానికి తక్షణ స్వాతంత్ర్యం లేదా అధికార బదలాయింపును ఇవ్వకుండా, యుద్ధం అనంతరం భవిష్యత్తులో కొన్ని హామీలను మాత్రమే సూచించాయి. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఆ ప్రతిపాదనలను తిరస్కరించింది. క్రిప్స్ మిషన్ వైఫల్యం తర్వాత దేశంలో బ్రిటిష్ పాలనపై తీవ్ర అసంతృప్తి నెలకొంది.

ఈ నేపథ్యంలో 1942 జూలై 14న వార్ధాలో సమావేశమైన కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ బ్రిటిష్ వారు భారతదేశం నుంచి వైదొలగాలని డిమాండ్ చేస్తూ తీర్మానం చేసింది. అవసరమైతే అహింసా మార్గంలో సామూహిక ప్రజా ఉద్యమాన్ని చేపట్టాలని నిర్ణయించింది. మహాత్మా గాంధీజీ ఈ ఉద్యమానికి దిశానిర్దేశం చేశారు.

 ఆగస్టు 8 – చరిత్రను మార్చిన రోజు 

1942 ఆగస్టు 8న బొంబాయిలోని అప్పటి గోవాలియా ట్యాంక్ మైదానంలో జరిగిన అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ సమావేశంలో ‘క్విట్ ఇండియా’ తీర్మానం ఆమోదించబడింది. నేడు ఆ ప్రదేశాన్ని ఆగస్టు క్రాంతి మైదాన్గా పిలుస్తున్నారు.

ఆ చారిత్రాత్మక సభలో మహాత్మా గాంధీజీ దేశ ప్రజలకు ఇచ్చిన పిలుపు భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి కొత్త దిశను ఇచ్చింది.

 “చేయండి లేదా చావండి – Do or Die” 

అనే గాంధీజీ పిలుపు కోట్లాది భారతీయుల హృదయాల్లో స్వాతంత్ర్య జ్వాలను మరింత రగిలించింది. బ్రిటిష్ పాలకులకు మాత్రం ఆయన సందేశం స్పష్టంగా ఉంది – భారతదేశాన్ని విడిచి వెళ్లండి.

గాంధీజీ ఉద్దేశం హింసాత్మక పోరాటం కాదు. అహింస, సత్యాగ్రహం, ప్రజా శక్తి ఆధారంగా బ్రిటిష్ పాలనను భారతదేశం నుంచి తొలగించడం. ప్రజలే ఈ పోరాటానికి అసలైన శక్తి అని ఆయన విశ్వసించారు. భారత స్వాతంత్ర్యం ఇక వాయిదా వేయలేని జాతీయ హక్కు అని ఆయన స్పష్టం చేశారు. (Amrit Mahotsav⁠)

నాయకులను అరెస్టు చేసినా ఉద్యమాన్ని ఆపలేకపోయారు

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం పిలుపు ఇచ్చిన వెంటనే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం భయభ్రాంతులకు గురైంది. ఆగస్టు 9వ తేదీ తెల్లవారుజామునే మహాత్మా గాంధీజీతో పాటు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, సర్దార్ వల్లభభాయ్ పటేల్, మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్, ఆచార్య జె.బి. కృపలానీ తదితర అగ్ర కాంగ్రెస్ నాయకులను అరెస్టు చేసింది. కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ సభ్యులలో పలువురిని కూడా నిర్బంధించింది. గాంధీజీని ఆగాఖాన్ ప్యాలెస్‌లో నిర్బంధించగా, పలువురు కాంగ్రెస్ నాయకులను అహ్మద్‌నగర్ కోటలో నిర్బంధించారు.

బ్రిటిష్ పాలకులు ఒక విషయం అర్థం చేసుకోలేకపోయారు. వారు నాయకులను జైళ్లలో పెట్టగలిగారు కానీ ప్రజల గుండెల్లో వెలిగిన స్వాతంత్ర్య జ్వాలను మాత్రం ఆర్పలేకపోయారు.

అగ్ర నాయకత్వాన్ని అరెస్టు చేసినప్పటికీ ఉద్యమం దేశవ్యాప్తంగా విస్తరించింది. విద్యార్థులు, యువత, మహిళలు, కార్మికులు, రైతులు, వ్యాపారులు, సామాన్య ప్రజలు పెద్ద సంఖ్యలో స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.

మహిళల పాత్ర – అరుణా అసఫ్ అలీ ధైర్యం

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో మహిళల పాత్ర కూడా చరిత్రలో ప్రత్యేకంగా నిలిచింది. ఆగస్టు 9న గాంధీజీ, ఇతర కాంగ్రెస్ నాయకులను అరెస్టు చేసినప్పటికీ అరుణా అసఫ్ అలీ గోవాలియా ట్యాంక్ మైదానానికి చేరుకుని జాతీయ పతాకాన్ని ఎగురవేశారు. ఆమె ధైర్యం ఉద్యమంలో పాల్గొన్న ప్రజలకు అపారమైన స్ఫూర్తినిచ్చింది.

అదేవిధంగా సుచేతా కృపలానీ, ఉషా మెహతా, సరొజినీ నాయుడు వంటి మహిళా నాయకులు తమదైన రీతిలో స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి సేవలందించారు. ముఖ్యంగా ఉషా మెహతా నిర్వహించిన రహస్య కాంగ్రెస్ రేడియో బ్రిటిష్ సెన్సార్‌ను ధిక్కరిస్తూ ఉద్యమ వార్తలను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది.

భూగర్భ ఉద్యమం – ప్రజలే ఉద్యమానికి నాయకత్వం

బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం పత్రికలపై ఆంక్షలు విధించింది. సమావేశాలను నిషేధించింది. కాంగ్రెస్ సంస్థపై నిర్బంధాలు విధించింది. వేలాది మందిని అరెస్టు చేసింది. అయినప్పటికీ ఉద్యమం ఆగలేదు.

జయప్రకాశ్ నారాయణ్, రామ్ మనోహర్ లోహియా, అచ్యుత్ పట్వర్ధన్ తదితరులు భూగర్భ కార్యకలాపాల ద్వారా ఉద్యమాన్ని కొనసాగించారు. రహస్య ప్రచురణలు, రహస్య సమావేశాలు, సమాచార వ్యవస్థల ద్వారా ప్రజల్లో స్వాతంత్ర్య భావనను సజీవంగా ఉంచారు. 1942లో కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు రూపొందించిన రహస్య ప్రచార పత్రాలు దేశంలోని అనేక ప్రాంతాలకు చేరాయి.

కొన్ని ప్రాంతాల్లో ప్రజలు ప్రత్యామ్నాయ పరిపాలనా వ్యవస్థలను కూడా ఏర్పాటు చేశారు. ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బల్లియాలో చిట్టూ పాండే నాయకత్వంలో కొద్దికాలం ప్రత్యామ్నాయ జాతీయ ప్రభుత్వం ఏర్పడటం ప్రజా ప్రతిఘటనకు ఉదాహరణగా నిలిచింది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనూ క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ఉధృతం

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ ప్రభావం ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రాంతంలోనూ బలంగా కనిపించింది. గుంటూరు ప్రాంతంలో కాంగ్రెస్ నాయకులు ప్రజలను సమీకరించి బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా నిరసనలు చేపట్టారు. టెనాలి ప్రాంతంలో జరిగిన నిరసనల్లో స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు ప్రాణత్యాగం చేశారు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం కాల్పులు జరిపి ఉద్యమకారులను అణచివేయడానికి ప్రయత్నించింది.

తూర్పు గోదావరి జిల్లాలో రాజమండ్రి, కాకినాడ తదితర ప్రాంతాల్లో కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ఉద్యమంలో చురుకుగా పాల్గొన్నారు. కాంగ్రెస్ నాయకుల అరెస్టులకు నిరసనగా ప్రజలు హర్తాళ్లు, సమావేశాలు నిర్వహించారు.

కృష్ణా జిల్లాలో విద్యార్థులు కూడా క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. విద్యార్థులు తరగతులను బహిష్కరించి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. జాతీయ పతాకాన్ని ఎగురవేసి ప్రజలను స్వాతంత్ర్య పోరాటం వైపు నడిపించారు.

కాంగ్రెస్ పార్టీ – స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి ప్రధాన రాజకీయ వేదిక

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ఒకరోజు జరిగిన నిరసన కార్యక్రమం కాదు. అది దశాబ్దాలుగా భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఆధ్వర్యంలో కొనసాగిన స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి తుది దశలో వచ్చిన మహత్తర ప్రజా విస్ఫోటనం.

అసహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం, ఉప్పు సత్యాగ్రహం, సివిల్ డిస్ఓబీడియెన్స్ ఉద్యమం వంటి పోరాటాల ద్వారా కాంగ్రెస్ ప్రజలను రాజకీయంగా చైతన్యపరిచింది. అదే ప్రజా చైతన్యం 1942లో క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంగా మహా శక్తిగా మారింది.

కాంగ్రెస్ అగ్ర నాయకత్వాన్ని జైలులో పెట్టినప్పటికీ, గ్రామస్థాయి నుంచి పట్టణాల వరకు కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు ఉద్యమాన్ని కొనసాగించారు. వేలాది మంది కార్యకర్తలు అరెస్టయ్యారు. అనేకమంది లాఠీచార్జీలు, జైలు శిక్షలు, పోలీసు కాల్పులను ఎదుర్కొన్నారు. అయినప్పటికీ స్వాతంత్ర్య లక్ష్యం నుంచి వెనక్కి తగ్గలేదు.

ప్రజల అపూర్వమైన మద్దతు

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం గొప్పతనం ఏమిటంటే ఇది కేవలం నాయకుల ఉద్యమంగా మిగలలేదు. ఇది ప్రజల ఉద్యమంగా మారింది. దేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో ప్రజలు బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా రోడ్లపైకి వచ్చారు. విద్యార్థులు ఉద్యమించారు. మహిళలు ముందుండి పోరాడారు. రైతులు, కార్మికులు, యువత, సామాన్య ప్రజలు తమ వంతు పాత్ర పోషించారు.

కొన్ని ప్రాంతాల్లో నిరసనలు హింసాత్మక రూపం కూడా దాల్చాయి. అయితే మహాత్మా గాంధీజీ యొక్క ప్రాథమిక పిలుపు అహింసా మార్గంలోనే బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా సామూహిక సత్యాగ్రహం చేయడం. ఉద్యమం సమయంలో జరిగిన ప్రతి సంఘటనను గాంధీజీ లేదా కాంగ్రెస్ అధికారికంగా ఆమోదించిందని చెప్పడం చారిత్రకంగా సరైనది కాదు. అయినప్పటికీ, అగ్ర నాయకత్వం జైలులో ఉన్న పరిస్థితుల్లో ప్రజా అసంతృప్తి అనేక ప్రాంతాల్లో స్వతంత్ర రూపాల్లో వ్యక్తమైంది.

బ్రిటిష్ పాలకుల అణచివేత

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య పాలనకు అతిపెద్ద సవాళ్లలో ఒకటిగా మారింది. ప్రభుత్వం అత్యంత కఠినమైన చర్యలకు పాల్పడింది. అరెస్టులు, నిర్బంధాలు, లాఠీచార్జీలు, కాల్పులు, పత్రికలపై సెన్సార్, సమావేశాల నిషేధం వంటి చర్యలతో ఉద్యమాన్ని అణచివేయడానికి ప్రయత్నించింది.

కానీ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ నిర్బంధం ఎంత పెరిగితే, భారత ప్రజల్లో స్వాతంత్ర్య సంకల్పం అంత బలపడింది.

మహాత్మా గాంధీజీ 1943లో 21 రోజుల నిరాహార దీక్ష చేపట్టారు. ఆ సమయంలోనూ ఆయన అహింస, సత్యం, స్వాతంత్ర్యం పట్ల తన నిబద్ధతను ప్రపంచానికి చాటిచెప్పారు. గాంధీజీ 1944 మే 6న విడుదలయ్యారు.

స్వాతంత్ర్యానికి మార్గం సుగమం చేసిన తుది ప్రజా ఉద్యమం

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం వెంటనే స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించకపోయినా, భారతదేశాన్ని ఇకపై బలవంతంగా బ్రిటిష్ పాలనలో కొనసాగించడం సాధ్యం కాదనే వాస్తవాన్ని ప్రపంచానికి స్పష్టం చేసింది.

1942 ఉద్యమం తర్వాత భారత స్వాతంత్ర్య ఆకాంక్ష మరింత అజేయంగా మారింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసిన తర్వాత బ్రిటిష్ పాలకులు భారతదేశంలో తమ పాలనను కొనసాగించడం ఎంత కష్టమో స్పష్టంగా గ్రహించారు. చివరకు 1947 ఆగస్టు 15న భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం సాధించింది.

అందుకే క్విట్ ఇండియా ఉద్యమాన్ని భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలోని తుది మహా ప్రజా పోరాటాలలో ఒకటిగా చరిత్ర గుర్తించింది. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ చరిత్రలో ఇది అత్యంత కీలకమైన అధ్యాయంగా నిలిచింది.

త్యాగధనులకు ఘన నివాళి

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో పాల్గొన్న మహాత్మా గాంధీజీ, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, సర్దార్ వల్లభభాయ్ పటేల్, మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్, ఆచార్య కృపలానీ, అరుణా అసఫ్ అలీ, జయప్రకాశ్ నారాయణ్, రామ్ మనోహర్ లోహియా, ఉషా మెహతా తదితర నాయకులతో పాటు దేశవ్యాప్తంగా వేలాది మంది కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలు, స్వాతంత్ర్య సమరయోధులు, విద్యార్థులు, మహిళలు, రైతులు, కార్మికులు చేసిన త్యాగాలను ఈ సందర్భంగా స్మరించుకోవాలి.

 నేటి తరానికి క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ఇచ్చే సందేశం 

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం మనకు కేవలం గత చరిత్రను గుర్తు చేసే ఘట్టం కాదు. అది ఐక్యత, ప్రజాస్వామ్యం, స్వేచ్ఛ, త్యాగం, దేశభక్తి, అహింస, ప్రజా శక్తి వంటి విలువలను మనకు గుర్తుచేసే స్ఫూర్తిదాయక అధ్యాయం. మహాత్మా గాంధీజీ ఇచ్చిన “చేయండి లేదా చావండి” పిలుపు వెనుక ఉన్న అసలు స్ఫూర్తి – దేశ స్వేచ్ఛ కోసం సంపూర్ణంగా అంకితమవ్వడం.  కాంగ్రెస్ నాయకత్వంలో కోట్లాది మంది భారతీయులు తమ భేదాలను పక్కన పెట్టి ఒకే లక్ష్యం కోసం ఏకమయ్యారు.

ఈరోజు మనం స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల త్యాగాలను స్మరించుకుంటూ, వారు సాధించిన స్వాతంత్ర్యాన్ని, ప్రజాస్వామ్యాన్ని, రాజ్యాంగ విలువలను కాపాడుకోవాల్సిన బాధ్యతను గుర్తుంచుకోవాలి. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఆధ్వర్యంలో సాగిన స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి మహత్తర ప్రతీక.

మహాత్మా గాంధీజీ నాయకత్వం – భారత ప్రజల ఐక్యత – కాంగ్రెస్ కార్యకర్తల త్యాగం – స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల ధైర్యం కలిసి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య పాలనకు తుది సవాలు విసిరాయి. ఆ మహనీయులందరికీ మనస్ఫూర్తిగా నివాళులర్పిస్తూ, వారి త్యాగాల స్ఫూర్తితో ప్రజాస్వామ్యం, రాజ్యాంగం, స్వేచ్ఛ, సామాజిక న్యాయం కోసం నిరంతరం కృషి చేయడమే వారికి మనం అందించే నిజమైన నివాళి.

పి. ప్రసన్నకుమార్ శర్మ
ప్రధాన కార్యదర్శి
తెలంగాణ ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ (టీపీసీసీ)